Kształtka wieńcowa to dodatkowy prefabrykowany element szalunkowy, który układa się na murze przy stropie, służący do wykańczania stropu. Są używane jako alternatywa do deskowania na budowie. Kształtki niwelują potrzebę szalowania i docinania desek. Po zabetonowaniu zostaje w konstrukcji na stałe — nie ma czego demontować ani wywozić. W obiegu funkcjonują też nazwy pustak wieńcowy i bloczek wieńcowy – są to nazwy zamienne.
Tradycyjny wieniec wymaga zbudowania deskowania, podparcia go stemplami, a po związaniu betonu — rozebrania i wywiezienia zabrudzonego drewna. Kształtka wieńcowa zastępuje ten cykl jednym ruchem: element układa się na ostatniej warstwie muru tak samo jak kolejny bloczek, wkłada zbrojenie i zalewa betonem. Stąd druga nazwa tego rozwiązania — szalunek tracony wieńca. „Tracony” oznacza tu, że forma nie wraca do obiegu, bo staje się częścią ściany.
Praktyczna konsekwencja jest taka, że wieniec nie przerywa rytmu prac murarskich. Nie trzeba czekać na ekipę od szalunków ani planować osobnego wejścia na budowę po demontaż. Kształtki może układać jedna osoba, ręcznie, w trakcie stawiania ściany.
W przekroju przypomina literę L: ma ściankę boczną i dolną półkę. Montuje się ją od strony zewnętrznej muru, gdzie tworzy zewnętrzną ściankę formy; od środka wieniec zamyka mur albo druga kształtka. Ponieważ oddziela beton wieńca od powietrza zewnętrznego, ogranicza mostek termiczny w strefie stropu. Wariant keramzytobetonowy działa w tym miejscu lepiej niż betonowy dzięki niższemu przewodzeniu ciepła.
Ma trzy ścianki: dwie boczne i dolną. Po ułożeniu na murze daje zamkniętą formę, do której wkłada się zbrojenie i wylewa beton, bez domurowywania czegokolwiek od środka. Stosuje się ją na ścianach wewnętrznych nośnych, a także jako szalunek nadproży wylewanych na budowie — tam, gdzie wymiar otworu wypada poza asortyment nadproży gotowych.
Odmiana korytkowa przewidziana pod wieńce stropów gęstożebrowych. Jej profil pozwala osadzić kształtkę na koronie muru i jednocześnie powiązać wieniec ze stropem — na przykład ze stropem Teriva albo Rector.
Punkt wyjścia. Szerokość kształtki ma odpowiadać grubości muru, żeby wieniec nie wystawał ani nie chował się za licem. Przy ścianie grubszej niż dostępna kształtka od strony wewnętrznej domurowuje się rząd bloczków albo dostawia drugi element.
Ściana zewnętrzna to kształtka L, bo tylko ona odcina beton wieńca od zewnątrz i ogranicza ucieczkę ciepła w strefie stropu. Ściana wewnętrzna nośna to kształtka U — nie ma tam czego izolować, a zamknięta forma jest szybsza w ułożeniu.
Przy stropach gęstożebrowych wieniec pracuje razem ze stropem i wymaga profilu, który to powiązanie umożliwia. Przy stropach z płyt kanałowych i stropach monolitycznych wieniec jest niezależny, więc dobór kształtki zależy wyłącznie od ściany.
Kształtki betonowe wykonywane są z betonu klasy C20/25, keramzytobetonowe z kruszywa lekkiego. Keramzytobeton jest lżejszy i lepiej trzyma ciepło, beton zwykły jest tańszy i twardszy. Na ścianie wewnętrznej różnica nie ma znaczenia, na zewnętrznej — ma.
| Parametr | Kształtka betonowa | Kształtka keramzytobetonowa |
| Materiał | Beton klasy C20/25 | Keramzytobeton (gęstość 1400-1600 kg/m³) |
| Metoda produkcji | Wibroprasowanie | Wibroprasowanie |
| Typy | L (kątownikowa), U/C (korytkowa) | L (kątownikowa), U/C (korytkowa) |
| Długość elementu | 60 cm | 60 cm |
| Szerokości (wg grubości ściany) | 18, 24, 25, 36, 38 cm | 18, 24, 25, 36, 38 cm |
| Masa elementu | Ok. 10-22 kg (zależnie od wymiaru) | Ok. 7-16 kg (lżejsze od betonowych) |
| Izolacyjność termiczna | Standardowa | Podwyższona (niższe λ keramzytu) |
| Ilość na palecie EUR | 30-40 szt. | 30-40 szt. |
Dobór typu i wymiaru kształtki wieńcowej zależy od grubości ściany, na której będzie montowana, oraz od systemu stropowego. Kształtki L stosuje się na ścianach zewnętrznych (szerokość dopasowana do grubości muru), a kształtki U/C – na ścianach wewnętrznych. Dla ścian o grubości 24-25 cm (najpopularniejszy wymiar w budownictwie jednorodzinnym) dostępne są elementy produkowane masowo, co przekłada się na krótszy czas realizacji i niższą cenę jednostkową.
Wymiary kształtek wieńcowych kompatybilne są z materiałami ściennymi najczęściej stosowanymi w polskim budownictwie: blokami z betonu komórkowego, pustakami ceramicznymi, silikatami, pustakami keramzytowymi oraz cegłą tradycyjną.
Korona muru musi być wypoziomowana i oczyszczona z resztek zaprawy. Nierówności powyżej 5 mm wyrównuje się warstwą zaprawy. Kształtki układa się na zaprawie murarskiej warstwą 2–3 mm — tak samo jak kolejną warstwę muru.
Kształtki L stawia się ścianką boczną na zewnątrz budynku, dociskając elementy do siebie na styk. Na ścianach wewnętrznych nośnych układa się kształtki U, tworząc zamkniętą formę na całym obwodzie.
W narożnikach kształtki układa się z zakładem, jedna zachodząc na drugą. Szczeliny wypełnia się zaprawą przed betonowaniem. W węzłach typu T i krzyżowych układa się dodatkowe pręty łączące φ12 o długości minimum 1,0 m w każdą stronę, żeby zbrojenie wieńca było ciągłe.
Kształtki tnie się piłą tarczową do betonu, prostopadle do osi elementu. Odcięte fragmenty wykorzystuje się w innych miejscach obwodu.
Wewnątrz układa się zbrojenie główne wieńca — standardowo 4 pręty φ12 ze strzemionami φ6 w rozstawie co 25 cm. Pręty dolne opiera się na dystansach 20–25 mm, żeby zachować otulinę. Beton wylewa się warstwami i zagęszcza wibratorem wgłębnym z wąską końcówką, bez nadmiernego parcia bocznego na ścianki. Klasę betonu wieńca określa projekt.
